Tối hôm qua, mình nhận được tin nhắn từ một giáo viên trẻ trong cộng đồng mình, kể về một chút "vị chát" của nghề giáo viên dạy tiếng Việt khi lần đầu tiên gặp phải tình huống khó xử. Mình viết bài này chia sẻ cùng các giáo viên, đặc biệt là giáo viên trẻ để thêm kinh nghiệm trong việc quản lí cảm xúc và xử lí tình huống nha. Em giáo viên tối qua kể là vừa có một học viên Việt kiều chủ động nhắn tin quan tâm đến khóa học, nhưng ngay sau đó lại ném về phía em một câu hỏi như gáo nước lạnh: "Tại sao tôi lại phải chọn học cô? Cô giải thích lí do đi đã." Em giáo viên ấy bối rối, cũng giải thích về phương pháp, về cách dạy ra sao, rồi nói là chỉ có hợp hay không mà thôi, cái này do học viên quyết định .v.v.., xong nhận lại được một câu của anh học viên Việt kiều: "Để tôi cân nhắc". Em cảm thấy học viên đang tự cho mình cái quyền được "tuyển" giáo viên bằng thái độ của một kẻ bề trên, trong lòng khó chịu âm ỉ nhưng cũng không biết phải đáp lại học viên như thế nào. Nghe em ấy kể, trong đầu mình lúc đó hiện lên một hình ảnh rất rõ: một người có tiền, bước vào một khu “chợ giáo viên” hay khu chợ lao động, đi dọc các sạp, cầm lên đặt xuống các món hàng, nhìn bằng ánh mắt khinh khỉnh xong hất hàm hỏi giá, chờ món hàng phải chứng minh mình xứng đáng được chọn. Ngày xưa mình đã từng gặp phải một số học viên hợm hĩnh kiểu này rồi, nghe em ấy kể mà thấy thương cái sự tử tế đang bị đặt nhầm chỗ của em quá. Lúc ấy mình mới bảo: - Em có nhận ra điều gì ở đây không? Người kia đang bỏ ra mấy đồng bạc lẻ để đi thuê em đấy. Trong thế giới của sự trao đổi, chúng ta thường bị nhầm lẫn giữa “dịch vụ khách hàng” và “giá trị nghề nghiệp”. Nếu là chị thì chị sẽ không chọn cách giải thích hay chứng minh gì hết. Khi mình bắt đầu giải thích để thuyết phục một người đang coi thường giá trị của mình, tức là mình đã tự hạ mình xuống dưới một bậc rồi đấy. Ngày xưa chị cũng có học viên đã hỏi câu tương tự như vậy, chị đã hỏi lại anh ta: 'Anh có quyền lựa chọn giáo viên phù hợp với tiêu chí của anh, và tôi cũng hoàn toàn có quyền lựa chọn học viên phù hợp với tiêu chuẩn giảng dạy của tôi. Anh hỏi vì sao anh phải chọn tôi? Vậy tôi cũng xin hỏi ngược lại: Anh có điều gì để khiến tôi muốn dành thời gian và tâm huyết của tôi để dạy anh?

Chào các anh chị em nhà mình nhé. Trước giờ có nhiều giáo viên trong cộng đồng hay thắc mắc với mình, cảm thấy trong quá trình dạy học viên cứ bị vướng vướng cái gì đó mà không biết gọi tên chính xác nó là cái gì, nhất là khi phải giải thích cho học viên. Tất cả những băn khoăn đó, hôm nay mình tổng hợp lại để phân tích thật rõ ràng và đưa ra giải pháp mà mình đã áp dụng. Mình thích cách lật lại vấn đề nhìn từ gốc rễ văn hoá và lối sống hơn, chứ mình không giải quyết phần ngọn theo kiểu: A là sai => hãy sửa thành B, mà không hiểu nguồn gốc thực sự của vấn đề nằm ở chỗ nào. Như thế thì sửa xong lỗi này lại tiếp đến lỗi khác, mãi mãi không có hồi kết thúc được. Tập trung sửa ngay cái gốc thì mọi cành nhánh không còn mọc ra được nữa. 1. NGƯỜI VIỆT NÓI BẰNG CẢM GIÁC VÌ NGƯỜI VIỆT SỐNG BẰNG CẢM GIÁC Người Việt Nam mình không chỉ nói tiếng Việt bằng trực giác, mà sống cũng bằng trực giác. Đây là đặc thù văn hoá mọi người cần ghi nhớ nhé. Nó là xương sống của mọi vấn đề đấy. Người Việt quen linh hoạt, xoay xở, tuỳ hoàn cảnh mà điều chỉnh, không quá câu nệ luật lệ hay khuôn mẫu cứng nhắc. Nguyên tắc của người Việt là: Cái gì “ổn ổn”, “hiểu nhau là được” thì cho qua. Ra đường là thấy rõ nhất. Giao thông Việt Nam giống một bản giao hưởng hỗn độn: xe máy, ô tô, người đi bộ, tiếng còi, cái quẹo gấp, cái né vội… nhìn thì rối, nhưng cả hệ thống vẫn chạy ngon. Không phải vì ai cũng tuân thủ luật, mà thực chất vì ai cũng đọc được nhau bằng cảm giác. Đặc sản của Việt Nam đấy. Xong đến giao tiếp cũng vậy.“Ăn chưa?” không hẳn là hỏi ăn. “Để khi khác nhé.” thường đã là không. “Ừ, để xem.” hiếm khi là đang xem thật. Người Việt không cần nói hết ý, chỉ cần đúng giọng, đúng lúc, đúng người là hiểu ý nhau rồi. Luật không nằm trên giấy mà nằm trong cảm nhận, cho nên người Việt nói mà không cần để ý xem mình đang dùng cấu trúc gì, chỉ thấy “nói vậy nghe ổn”. 2. NGƯỜI NƯỚC NGOÀI HỌC TIẾNG VIỆT BẰNG LÍ TRÍ, NÊN HỌ CẦN LUẬT Luật ở đây nghĩa là các quy tắc. Người nước ngoài bước vào tiếng Việt không có “cảm giác nền” đó. Họ đến từ những nền văn hoá coi trọng tính logic và ranh giới rõ ràng, lời nói phải mang nghĩa trực tiếp, nói sao hiểu vậy. Tóm lại, ngôn ngữ phải có quy tắc cũng như giao thông phải có làn.

Tuần trước @Mai Mai nhắn hỏi mình thế này: - Chị ơi, em có học viên học tiếng Việt 3 năm rồi, có bạn gái người Việt, nghe video hiểu được 80–90%. Cho nghe video mãi rồi cũng nhàm, bây giờ em bí ý tưởng quá, không biết dạy tiếp cái gì cho bạn ấy nữa. Chị có cách nào không ạ? Nghe đoạn này là thấy quen quen rồi đây. Nhiều giáo viên nhà mình cũng đang bị kẹt ở tình huống này. Học viên không phải sơ cấp nữa nhưng cũng chưa thực sự thành thạo tiếng Việt đời sống. Nghe hiểu thì khá OK mà nói thì vẫn còn lừng khừng sao đó, thế là không khí lớp học bắt đầu trở nên đều đều tẻ nhạt. Mình hỏi lại: - Hiện tại em đang dạy học viên làm gì trong giờ? Mai trả lời: - Em cho nghe video rồi trả lời câu hỏi, thỉnh thoảng xem thêm clip hài cho đỡ căng. Mình bảo: - Vấn đề không nằm ở tài liệu nữa. Tài liệu có nhiều rồi, bây giờ là cách em khai thác như thế nào thôi. Thế này nhé: từ nay em đừng cho học viên chỉ dừng ở nghe hiểu nữa mà hãy buộc họ phải dùng tiếng Việt để nghĩ – phản ứng – biểu đạt. Ví dụ rất đơn giản: – Cho học viên tự tìm các slang/cụm nói đời thường có trong video. – Hỏi: “Câu này dùng trong hoàn cảnh nào”, chứ không hỏi “Câu này nghĩa là gì”. – Học viên bắt chước lại đúng nhịp, đúng giọng điệu như người trong video. – Rồi học viên dùng chính những câu đó để viết lại – đóng vai theo tình huống thật của bản thân. Chủ đề không cần phức tạp, cứ mấy cái hẹn hò, tán tỉnh, từ chối, vui – bực – hết hồn – thích/ không thích ai.v.v… mà chiến thôi, những chủ đề mà học viên đang sống hàng ngày ấy. Có một chi tiết nhỏ nhưng cực kì quan trọng mà nhiều giáo viên bỏ qua không khai thác đến, đó chính là NGỮ ĐIỆU. Shadowing không chỉ là nói cho giống chữ, mà là giống cách lên giọng – xuống giọng – kéo dài – nhấn nhẹ của người Việt. Mình nói với Mai: - Chị thường cho học viên chơi trò chơi cô giáo yêu cầu – học viên diễn tả. Ví dụ: “Hãy nói chữ ‘mà’ theo các giọng điệu khác nhau: nài nỉ thì nói "mà" thế nào, phản đối, giải thích lại nói "mà" ra làm sao..."

🌸 Buổi tối hôm trước, sau giờ dạy, có một giáo viên trẻ nhắn cho tôi. Tin nhắn không dài nhưng đọc lên là thấy cũng mệt giùm luôn rồi ấy. Bạn ấy nói rằng vừa ngồi nhìn lại giáo án, nhìn lại mấy ghi chú đã viết trong giờ dạy xong tự nhiên thấy đuối, không phải vì lớp khó hay học viên không chịu học mà vì một cảm giác rất quen, chắc bạn cũng từng có: “Mình đã sửa nhiều lần, luyện đi luyện lại kĩ thế rồi, vậy mà sang buổi sau học viên vẫn nói sai lè lè y như cũ”. Trong lớp thì mọi thứ diễn ra rất “đúng bài”. Học viên nói chưa đúng, bạn sửa, nói mẫu rồi cho học viên nói lại. Học viên gật đầu, lặp lại câu đó nghe rất ổn. Nhưng tức cái là chỉ vài phút sau hoặc buổi học hôm sau, câu nói ấy lại quay về… phiên bản cũ, sai y hệt như chưa từng được sửa. Lúc đó, trong đầu giáo viên thường bật lên rất nhanh hai suy nghĩ: Mình sửa chưa đủ kĩ à? Hay là học viên không chịu nhớ? Nhưng nếu giáo viên nào dạy đủ lâu thì sẽ gặp những học viên như thế nhiều lắm, cứ lặp đi lặp lại đúng một lỗi đó từ tuần này qua tuần khác. Lúc này, vấn đề không còn nằm ở chuyện câu đúng hay sai nữa mà là ở chỗ: học viên không biết KHI NÀO thì nên dùng cách nói ấy. 1. TRIỆU CHỨNG Kể cho mọi người nghe về một học viên người nước ngoài trước đây của tôi, nói câu nào cũng đúng ngữ pháp, rất “sạch”, nhưng mà nghe cứ gượng gượng thế nào ấy. Hoá ra là vì bạn ấy dùng đúng một kiểu câu đó cho mọi tình huống: nói với bạn bè cũng vậy, nói với người lớn tuổi cũng vậy, nói với người mới gặp cũng y như thế. Ôi giời ơi! Dở khóc dở cười nhất là một chị học viên người Thuỵ Điển mà tôi dạy cách đây lâu lắm rồi, không biết chị học ở đâu từ “nhé”, được giải thích là nói lên nghe dễ thương, gần gũi, thế là câu nào chị ấy cũng thêm “nhé” vào. Nhờ người lạ cũng “nhé”, nói chuyện nghiêm túc cũng “nhé”, đặt câu hỏi cũng “nhé”, nhé nhé nhé liền tù tì khiến người nghe cũng khóc ré luôn. Lạy trời lạy đất, đâu phải lúc nào “nhé” cũng phù hợp đâu cơ chứ? 2. BẮT BỆNH Câu đúng, từ đúng, nhưng đặt sai chỗ thì lại thành vấn đề. Mà những lỗi kiểu này, nếu chỉ sửa bằng ngữ pháp thông thường thì có sửa đến già cỗi cũng không hết. Đảm bảo.

🍀 Vào năm 2018, tức là cách đây gần 8 năm rồi, có một học viên học với tôi mà đến giờ tôi vẫn còn nhớ rất rõ. Chị ấy là người châu Âu, mới sống ở Việt Nam một thời gian, tiếng Việt chưa phải là giỏi lắm, nhưng cũng dùng được, phát âm ổn, giao tiếp hàng ngày không gặp vấn đề gì lớn. Một hôm chị ấy kể với tôi, giọng rất ngơ ngác: “Cô ơi, hôm trước bạn Việt Nam tặng quà cho chị một cái cốc. Bạn hỏi chị có thích không. Chị nói: ‘Tôi không thích.’ Từ hôm đó, bạn ấy nói chuyện với chị ít hẳn. Chị không hiểu mình sai gì.” Nghe tới đây, nếu bạn đang dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, có lẽ bạn đã thấy có gì đó quen quen rồi phải không? 🍁 Câu “Tôi không thích” có sai tiếng Việt không? Không. Câu đúng ngữ pháp, từ vựng rõ ràng, đúng kiểu giao tiếp của người phương Tây, nhưng ở Việt Nam, câu đó lại khiến người nghe… chạnh lòng. Lí do không phải vì người Việt khó chịu hay nhạy cảm đâu, mà vì trong văn hoá Việt, quà tặng không chỉ là đồ vật mà nó là sự quan tâm ấy. Nên điều mà người bạn Việt Nam đó nghe được chính là: “Bạn không trân trọng tấm lòng của tôi.” Điều này thì người học không thể tự biết được. Trong văn hoá của họ, nói thẳng là rất bình thường, không thích thì nói không thích, khỏi lằng nhằng. Còn trong văn hoá Việt, người ta lại thường đón nhận tấm lòng trước, rồi cảm xúc cá nhân gì đó tính sau. Trong tình huống đó, người Việt thường sẽ nói: “Dễ thương quá!” “Cảm ơn bạn đã nhớ tới mình.” “Mình chưa dùng cái này bao giờ.” Không phải vì giả tạo đâu nhé, mà vì không muốn làm người đối diện buồn. 🌱 Vấn đề bắt đầu từ đây. Học viên không hiểu tại sao mình nói đúng mà lại tạo ra khoảng cách. Còn giáo viên thì sao? Nếu chỉ nhìn bằng ngữ pháp, bạn không có gì để sửa cả, câu đúng rồi, không lỗi. Nhưng cái “sai” lại nằm ở chỗ mà trong sách không nói tới, giáo trình cũng đâu có dạy, giáo viên lại chưa từng được hướng dẫn. Sau những chuyện như vậy, nhiều giáo viên bắt đầu mệt, cảm giác mình đang phải xử lí vô số những tình huống ngoài dự kiến chưa từng được chuẩn bị.