VÌ SAO NGƯỜI VIỆT “NÓI THẾ NÀO CŨNG ĐƯỢC”, CÒN NGƯỜI NƯỚC NGOÀI THÌ KHÔNG?

Chào các anh chị em nhà mình nhé. Trước giờ có nhiều giáo viên trong cộng đồng hay thắc mắc với mình, cảm thấy trong quá trình dạy học viên cứ bị vướng vướng cái gì đó mà không biết gọi tên chính xác nó là cái gì, nhất là khi phải giải thích cho học viên. Tất cả những băn khoăn đó, hôm nay mình tổng hợp lại để phân tích thật rõ ràng và đưa ra giải pháp mà mình đã áp dụng.

Mình thích cách lật lại vấn đề nhìn từ gốc rễ văn hoá và lối sống hơn, chứ mình không giải quyết phần ngọn theo kiểu: A là sai => hãy sửa thành B, mà không hiểu nguồn gốc thực sự của vấn đề nằm ở chỗ nào. Như thế thì sửa xong lỗi này lại tiếp đến lỗi khác, mãi mãi không có hồi kết thúc được. Tập trung sửa ngay cái gốc thì mọi cành nhánh không còn mọc ra được nữa.

1. NGƯỜI VIỆT NÓI BẰNG CẢM GIÁC VÌ NGƯỜI VIỆT SỐNG BẰNG CẢM GIÁC

Người Việt Nam mình không chỉ nói tiếng Việt bằng trực giác, mà sống cũng bằng trực giác. Đây là đặc thù văn hoá mọi người cần ghi nhớ nhé. Nó là xương sống của mọi vấn đề đấy.

Người Việt quen linh hoạt, xoay xở, tuỳ hoàn cảnh mà điều chỉnh, không quá câu nệ luật lệ hay khuôn mẫu cứng nhắc. Nguyên tắc của người Việt là: Cái gì “ổn ổn”, “hiểu nhau là được” thì cho qua.

Ra đường là thấy rõ nhất. Giao thông Việt Nam giống một bản giao hưởng hỗn độn: xe máy, ô tô, người đi bộ, tiếng còi, cái quẹo gấp, cái né vội… nhìn thì rối, nhưng cả hệ thống vẫn chạy ngon. Không phải vì ai cũng tuân thủ luật, mà thực chất vì ai cũng đọc được nhau bằng cảm giác. Đặc sản của Việt Nam đấy.

Xong đến giao tiếp cũng vậy.“Ăn chưa?” không hẳn là hỏi ăn. “Để khi khác nhé.” thường đã là không. “Ừ, để xem.” hiếm khi là đang xem thật.

Người Việt không cần nói hết ý, chỉ cần đúng giọng, đúng lúc, đúng người là hiểu ý nhau rồi. Luật không nằm trên giấy mà nằm trong cảm nhận, cho nên người Việt nói mà không cần để ý xem mình đang dùng cấu trúc gì, chỉ thấy “nói vậy nghe ổn”.

2. NGƯỜI NƯỚC NGOÀI HỌC TIẾNG VIỆT BẰNG LÍ TRÍ, NÊN HỌ CẦN LUẬT

Luật ở đây nghĩa là các quy tắc.

Người nước ngoài bước vào tiếng Việt không có “cảm giác nền” đó. Họ đến từ những nền văn hoá coi trọng tính logic và ranh giới rõ ràng, lời nói phải mang nghĩa trực tiếp, nói sao hiểu vậy. Tóm lại, ngôn ngữ phải có quy tắc cũng như giao thông phải có làn.

Thế là khi học tiếng Việt, họ luôn hỏi ngầm một câu: “Dùng câu này theo quy tắc nào?”.

Nhưng giáo viên Việt lại thường trả lời bằng cảm giác của người Việt: “Câu này nói thế cũng được.” “Nói vậy quen rồi.” “Tuỳ tình huống.”

Với giáo viên Việt, đó là điều hiển nhiên, nhưng với học viên thì đó lại là tình trạng mông lung, không có bản đồ. Bảo sao học viên nói đúng ngữ pháp mà vẫn nghe gượng. Họ có sai đâu? Vấn đề là họ đang dùng lí trí để tiếp thu một ngôn ngữ vận hành bằng cảm giác, mà không ai chỉ cho họ biết cảm giác đó được hình thành như thế nào.

3. LỖI SAI KINH ĐIỂN KHIẾN GIÁO VIÊN BỊ MẮC KẸT MÀ KHÔNG GỌI TÊN ĐƯỢC

1 + 2 ở trên dẫn đến:

- Giáo viên chỉ biết sửa câu cho đúng.

- Học viên cũng chỉ biết lặp lại đúng câu đó.

=> Khi ra đời sống, họ vẫn dùng sai chỗ, sai lúc, sai người.

Vì học viên có được hiểu quy tắc sống đằng sau câu nói đâu mà chẳng sai?

Nếu giáo viên chỉ dạy tiếng Việt như một hệ thống câu chữ, thì học viên sẽ nói đúng mà không dùng được.

4. NHƯNG, NẾU…

Từ nay bạn có thể thay đổi một thói quen rất nhỏ trong lớp:

- Đừng hỏi: “Câu này đúng chưa?”(làm sao mà học viên biết cơ chứ, biết được thì họ đã chẳng thắc mắc làm gì).

- Hãy hỏi: Ai đang nói với ai?/ Quan hệ này gần hay xa?/ Người Việt đang giữ hoà khí hay đặt ranh giới.v.v…

Thì tự nhiên học viên sẽ hiểu ra, vấn đề sẽ không còn xoay quanh đúng – sai nữa mà bắt đầu chạm được vào cái khó nhất của tiếng Việt: cách sống cùng tiếng Việt.

5. TÓM LẠI

Người Việt “nói thế nào cũng được” vì chúng ta lớn lên trong một xã hội đọc nhau bằng cảm giác. Người nước ngoài thì không thế được. Họ cần người dịch giúp cả hệ lối sống chứ không chỉ hệ ngôn ngữ.

Trong bài mình đã lồng ghép cả kiến thức văn hoá – xã hội vào, như thế mới có cái nhìn toàn cảnh để có thể đi từ gốc rễ này giải thích được cho học viên. Học ngôn ngữ kèm luôn cả tìm hiểu văn hoá, một công đôi việc.

Nhiều giáo viên cảm thấy mình dạy mãi vẫn vướng, thì vấn đề không hẳn vì bạn thiếu kiến thức, mà vì bạn đang thiếu một hệ tư duy đúng đắn để nhìn ra được điều này sớm hơn đấy thôi.

Mà những thứ này, thật lòng mà nói, rất khó tự mày mò một mình ấy.

✍️Ms. Hồng Diễm

Xây dựng hệ tư duy dạy tiếng Việt cho người nước ngoài có chiều sâu — dạy tiếng Việt đúng chất Việt.

19 comments