Có một khoảng cách mà tâm lý học sức khỏe đã nghiên cứu suốt hàng chục năm: khoảng cách giữa điều chúng ta biết và điều chúng ta làm. Gần như ai cũng biết ngủ đủ, vận động và lắng nghe cơ thể là quan trọng. Nhưng biết một điều và hành động theo nó là hai chuyện khác nhau.
Không giấu gì bạn, mình từng là một người nghiện việc. Mình từng tin rằng ý chí có thể chống lại cơ thể, rằng chỉ cần cố thêm một chút thì sức khỏe sẽ đợi mình ở phía sau. Nên khi đọc câu chuyện dưới đây, mình nhận ra một phần của chính mình trong đó.
Một trường hợp gần đây ở Hà Nội cho thấy khoảng cách này rõ đến mức khó tin. Một người đàn ông 36 tuổi có dấu hiệu đột quỵ trong hai ngày, tay yếu, mắt nhòe, méo miệng, nhưng vẫn đi làm. Khi bác sĩ yêu cầu nhập viện ngay, câu trả lời đầu tiên của anh là: "Để em về xin phép cơ quan đã, bác sĩ."
Phản ứng tự nhiên là cho rằng anh thiếu hiểu biết. Nhưng anh không thiếu. Một con người tỉnh táo, có đầy đủ thông tin, vẫn có thể ra quyết định đi ngược lại lợi ích sống còn của mình. Lý do không nằm ở kiến thức, mà ở cách bộ não và bản sắc của chúng ta được lập trình.
Có ba cơ chế đứng sau hành vi này.
- Thứ nhất, bộ não ưu tiên phần thưởng gần và chắc chắn hơn rủi ro xa và mơ hồ, cái mà tâm lý học gọi là thiên vị hiện tại (present bias). Deadline hoàn thành là hữu hình; tổn thương não là trừu tượng.
- Thứ hai, nhiều người trong chúng ta gắn giá trị bản thân vào năng suất lao động. Khi đó, nghỉ ngơi không được cảm nhận như phục hồi, mà như một sự thừa nhận rằng mình yếu kém.
- Thứ ba, tất cả diễn ra trong một môi trường lao động mà burnout, theo cách WHO định nghĩa, đã trở thành một hiện tượng nghề nghiệp chứ không còn là vấn đề của riêng ai.
Đây là chủ đề mà nội dung mới của Psyslef đề cập - một phân tích hiện tượng này dưới lăng kính tâm lý học sức khỏe, đi từ cơ chế nhận thức, đến bản sắc nghề nghiệp, đến áp lực văn hóa.
Ý nghĩa của video không nằm ở việc khuyên bạn làm ít lại, mà ở việc giúp bạn nhìn ra cơ chế đang vận hành bên trong chính mình. Khi bạn hiểu vì sao mình liên tục gạt cơ thể sang một bên, bạn mới có thể can thiệp sớm, trước khi phải trả một cái giá không thể lấy lại. Với mình, đó là điều mình ước ai đó nói với mình sớm hơn.
Đây là một video thuộc chương trình PsySelf, nơi mình dùng tâm lý học để hiểu những quyết định đời thường mà ta vẫn tưởng là hiển nhiên. Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn, thông tin về khóa học có tại: https://www.write2expert.com/psyself